Çocuklarda kalça kayması, tıbbi adıyla femur başı epifiz kayması, büyüme çağındaki çocuk ve ergenlerde görülen önemli bir kalça hastalığıdır. Hastalık, kalça ekleminin büyüme plağında meydana gelir ve tedavi edilmediğinde kayma ilerleyerek kalıcı kalça deformitesine yol açabilir.
Çocuğunuza femur başı epifiz kayması tanısı konulduysa bilinmesi gereken en önemli nokta şudur: Bu hastalık ilaç, istirahat veya fizik tedaviyle düzelmez. Tanı kesinleştiğinde kaymanın ilerlemesini durdurmak için cerrahi tedavi gerekir.
Erken tanı edilen ve uygun zamanda ameliyat edilen çocuklarda kalça ekleminin korunma olasılığı daha yüksektir. Tedavinin gecikmesi ise femur başının kan dolaşımında bozulma, kalça sıkışması, kıkırdak hasarı ve genç yaşta kalça kireçlenmesi riskini artırabilir.
Femur Başı Epifiz Kayması Nedir?
Kalça eklemi, uyluk kemiğinin yuvarlak başı ile leğen kemiğindeki kalça yuvasından oluşur. Büyüme çağındaki çocuklarda femur başı ile femur boynu arasında, kemiğin uzamasını sağlayan bir büyüme plağı bulunur.
Femur başı epifiz kaymasında bu büyüme plağı zayıflar ve femur başı ile boynu arasındaki anatomik ilişki bozulur. Hastalık halk arasında:
- Çocuklarda kalça kayması
- Kalça kemiği kayması
- Kalça başı kayması
- Büyüme plağı kayması
olarak da ifade edilebilir.
Kayma başladıktan sonra kendiliğinden yerine gelmez. Çocuk yürümeye ve bacağının üzerine yük vermeye devam ettikçe kaymanın derecesi artabilir.
Çocuklarda Kalça Kayması Hangi Yaşlarda Görülür?
Femur başı epifiz kayması çoğunlukla ergenlik döneminde, büyümenin hızlandığı yaşlarda görülür. Genellikle 9–16 yaş arasındaki çocuk ve ergenleri etkiler.
Hastalık erkek çocuklarında ve fazla kilolu çocuklarda daha sık görülmekle birlikte normal kilolu çocuklarda da gelişebilir.
Aşağıdaki durumlar femur başı epifiz kayması riskini artırabilir:
- Hızlı büyüme dönemi
- Fazla kilo veya obezite
- Hipotiroidi gibi hormon hastalıkları
- Büyüme hormonu bozuklukları
- Böbrek hastalıkları
- Metabolik kemik hastalıkları
- Daha önce radyoterapi uygulanmış olması
- Ailede benzer hastalık öyküsü
Beklenenden daha küçük veya daha ileri yaşta ortaya çıkan, iki kalçayı birden etkileyen ya da zayıf ve kısa boylu bir çocukta görülen kaymalarda hormonal ve metabolik hastalıklar açısından ek inceleme gerekebilir.
Çocuklarda Kalça Kaymasının Belirtileri Nelerdir?
Femur başı epifiz kaymasının belirtileri her çocukta aynı değildir. Hastalık bazen haftalar veya aylar içinde yavaş yavaş ilerlerken bazen ani bir ağrı ve yürüyememe ile ortaya çıkabilir.
En sık görülen belirtiler şunlardır:
- Kalça veya kasık ağrısı
- Uyluk ağrısı
- Diz ağrısı
- Topallama
- Ayağın dışa dönerek yürümesi
- Kalçanın içe çevrilmesinde kısıtlılık
- Merdiven çıkarken veya çömelirken zorlanma
- Spor yaparken performansın azalması
- Bacağın üzerine basmakta güçlük
- İki taraflı tutulumda ördekvari yürüme
Önemli bir ayrıntı, ağrının her zaman kalçada hissedilmemesidir. Femur başı epifiz kayması bulunan bazı çocuklar yalnızca diz ağrısı şikâyetiyle başvurabilir.
Bu nedenle özellikle ergenlik dönemindeki bir çocukta diz ağrısına topallama eşlik ediyorsa yalnızca diz değil, kalça eklemi de değerlendirilmelidir. Pediatrik Ortopedi Derneği POSNA da hastalığın kalça, uyluk veya diz ağrısı; topallama, dışa basma ve kalça hareketlerinde kısıtlılıkla ortaya çıkabileceğini belirtmektedir.
Diz Ağrısı Kalça Kaymasından Kaynaklanabilir mi?
Evet. Kalça ekleminden kaynaklanan ağrı, sinirlerin ortak dağılımı nedeniyle diz bölgesinde hissedilebilir. Buna yansıyan ağrı adı verilir.
Çocuğun diz muayenesi ve diz röntgenleri normal olduğu hâlde ağrı devam ediyorsa, özellikle topallama veya ayağın dışa dönmesi de varsa kalça eklemi mutlaka incelenmelidir.
Femur başı epifiz kaymasında tanının gecikmesinin en önemli nedenlerinden biri, diz ağrısının yalnızca dize ait bir sorun olarak değerlendirilmesidir.
Stabil ve İnstabil Kalça Kayması Ne Demektir?
Femur başı epifiz kayması klinik olarak stabil ve instabil olmak üzere iki temel gruba ayrılır.
Stabil Femur Başı Epifiz Kayması
Çocuk ağrılı da olsa kendi başına veya koltuk değneği yardımıyla yürüyebiliyorsa kayma genellikle stabil kabul edilir.
Stabil kaymalar çoğunlukla haftalar veya aylar içinde gelişen ağrı ve topallamayla ortaya çıkar.
İnstabil Femur Başı Epifiz Kayması
Çocuk koltuk değneğiyle bile yürüyemiyor ve bacağının üzerine basamıyorsa kayma instabil olarak değerlendirilir.
İnstabil kaymalarda femur başını besleyen damarların zarar görme ve avasküler nekroz gelişme riski daha yüksektir. Bu nedenle ani başlayan şiddetli ağrı ve yürüyememe durumunda çocuk gecikmeden değerlendirilmelidir.
Kalça Kayması Şüphesinde Çocuk Yürütülmeli mi?
Femur başı epifiz kaymasından şüpheleniliyorsa çocuk değerlendirilene kadar ağrılı bacağının üzerine bastırılmamalıdır.
Çocuğun yürümeye devam etmesi, spor yapması veya kalçasının zorlanması mevcut kaymayı artırabilir. Bu nedenle:
- Spor ve fiziksel aktivite durdurulmalıdır.
- Çocuk mümkünse tekerlekli sandalye veya sedyeyle taşınmalıdır.
- Kalçaya zorlayıcı hareketler yaptırılmamalıdır.
- Ortopedi değerlendirmesi geciktirilmemelidir.
Ağrı kesici kullanılması ağrıyı azaltabilir ancak büyüme plağındaki kaymayı durdurmaz.
Femur Başı Epifiz Kayması Tanısı Nasıl Konulur?
Tanı; çocuğun şikâyetleri, yürüme biçimi, kalça muayenesi ve görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilerek konulur.
Muayenede sıklıkla:
- Kalçanın içe dönüşünde azalma
- Kalça bükülürken bacağın dışa doğru dönmesi
- Ayağın dışa basması
- Topallama
- Kalça hareketlerinde ağrı ve kısıtlılık
saptanır.
Röntgen Çekilmesi Gerekir mi?
Femur başı epifiz kaymasının tanısında temel görüntüleme yöntemi röntgendir. Genellikle yalnız ağrılı taraf değil, her iki kalça birlikte görüntülenir.
Çocuk yürüyebiliyor ve kayma stabil görünüyorsa ön-arka pelvis grafisine ek olarak uygun yan kalça grafileri çekilebilir.
Çocuk bacağının üzerine basamıyorsa veya instabil kayma düşünülüyorsa kalçayı zorlayarak pozisyon vermekten kaçınılır. Yan görüntüleme yöntemi çocuğun klinik durumuna göre seçilir.
MR Ne Zaman Gerekir?
Röntgenlerin normal veya şüpheli olduğu çok erken evrelerde, çocuğun şikâyetleri ve muayene bulguları femur başı epifiz kaymasını düşündürüyorsa MR incelemesi gerekebilir.
Ancak belirgin kaymaların çoğunda tanı uygun şekilde çekilmiş röntgenlerle konulabilir.
Femur Başı Epifiz Kaymasının Tedavisi Nedir?
Tanısı kesinleşmiş femur başı epifiz kaymasının standart tedavisi cerrahidir.
İlaç, fizik tedavi, egzersiz, masaj veya yalnızca istirahat büyüme plağındaki kaymayı sabitlemez. Ameliyatın temel amacı kaymayı durdurmak ve femur başının daha fazla yer değiştirmesini önlemektir.
Amerikan Ortopedik Cerrahlar Akademisi AAOS, femur başı epifiz kaymasında tedavinin kaymanın ilerlemesini durduracak cerrahi stabilizasyon olduğunu belirtmektedir.
Tedavinin amaçları şunlardır:
- Kaymanın daha fazla ilerlemesini engellemek
- Femur başını büyüme plağı üzerinden sabitlemek
- Femur başının kan dolaşımını korumak
- Kalça eklemini mümkün olduğunca korumak
- İleride gelişebilecek kıkırdak hasarı ve kireçlenme riskini azaltmak
Kalça Kayması Ameliyatı Nasıl Yapılır?
Stabil, hafif ve orta dereceli kaymalarda en sık uygulanan yöntem in situ vida ile sabitleme işlemidir.
“İn situ”, femur başının bulunduğu pozisyonda sabitlenmesi anlamına gelir. Kaymış femur başı zorlayıcı manevralarla tamamen yerine getirilmeye çalışılmaz.
Ameliyat sırasında genellikle:
- Kalça ameliyathane ortamında skopi cihazıyla görüntülenir.
- Uyluğun üst bölümünde küçük bir kesi yapılır.
- Kılavuz tel, büyüme plağını geçerek femur başına ilerletilir.
- Uygun uzunlukta bir vida yerleştirilir.
- Vidanın konumu farklı açılardan kontrol edilir.
- Kesi kapatılarak işlem tamamlanır.
Vida, femur başını büyüme plağı üzerinden sabitler ve kaymanın ilerlemesini durdurur. Uygun hastalarda işlem küçük kesiyle ve minimal girişimsel yöntemle gerçekleştirilebilir.
Kaymış Kalça Ameliyatta Tamamen Düzeltilir mi?
Her hastada femur başının zorlayıcı şekilde normal konumuna getirilmesi güvenli değildir.
Özellikle stabil kaymalarda femur başını zorla düzeltmeye çalışmak, femur başını besleyen damarların zarar görme riskini artırabilir. Bu nedenle standart yaklaşım çoğunlukla kaymayı bulunduğu pozisyonda sabitlemek ve daha fazla ilerlemesini önlemektir.
İleri dereceli veya instabil kaymalarda ise daha kapsamlı cerrahi yöntemler gündeme gelebilir. Bazı seçilmiş hastalarda femur başının açık yöntemle yeniden konumlandırıldığı düzeltme ameliyatları değerlendirilebilir.
Uygulanacak ameliyat;
- Kaymanın stabil olup olmamasına
- Kayma derecesine
- Çocuğun yaşına ve büyüme potansiyeline
- Femur başının kan dolaşımına
- Kalçadaki deformitenin düzeyine
göre kişiye özel olarak planlanmalıdır.
Kalça Kayması Ameliyatı Ne Kadar Sürer?
Tek vida ile yapılan standart sabitleme ameliyatı çoğunlukla yaklaşık 30–60 dakika sürer. Ancak ameliyat süresi kaymanın derecesine, tek veya çift taraflı işlem yapılmasına ve uygulanacak cerrahi yönteme göre değişebilir.
İleri dereceli kaymalarda gereken açık düzeltme ameliyatları daha uzun sürebilir.
Ameliyat Sonrasında Çocuk Ne Zaman Yürür?
Ameliyat sonrasındaki yük verme programı her çocuk için aynı değildir.
Karar verilirken:
- Kaymanın stabilitesi
- Kaymanın derecesi
- Kullanılan cerrahi yöntem
- Vidanın konumu
- Diğer kalçanın durumu
- Kontrol röntgenleri
dikkate alınır.
Stabil kaymalarda çocuk koltuk değneğiyle erken dönemde mobilize edilebilir. Bununla birlikte ameliyat edilen bacağa verilecek yük bir süre sınırlandırılabilir.
İnstabil veya ileri dereceli kaymalarda yük vermeme süresi daha uzun tutulabilir. Çocuğun ağrısının azalması, kontrol yapılmadan tam yükle yürümesi veya spora başlaması için yeterli değildir.
Ameliyat Sonrasında Hastanede Kaç Gün Kalınır?
Standart vida ile sabitleme yapılan stabil hastalarda hastanede kalış süresi çoğunlukla kısadır. Çocuk genel durumu, ağrı kontrolü ve koltuk değneği kullanımı uygun olduğunda taburcu edilebilir.
İnstabil kayma, iki taraflı ameliyat, açık düzeltme ameliyatı veya eşlik eden başka bir hastalık bulunması durumunda yatış süresi uzayabilir.
Vida Daha Sonra Çıkarılır mı?
Femur başı epifiz kayması ameliyatında kullanılan vida genellikle rutin olarak çıkarılmaz.
Vida çıkarılması ancak:
- Vida kaynaklı belirgin yakınma
- Eklemle ilişkili mekanik sorun
- Enfeksiyon
- Vidanın konumuyla ilgili problem
- Yeni bir cerrahi planlama
bulunması durumunda değerlendirilebilir.
Vida çıkarma kararı çocuğun yaşı, büyüme plağının durumu ve kontrol röntgenlerine göre verilmelidir.
Diğer Kalçada da Kayma Olabilir mi?
Evet. Femur başı epifiz kayması bazı çocuklarda iki taraflı gelişebilir.
Diğer kalçada kayma ilk başvuru sırasında mevcut olabileceği gibi aylar veya yıllar içinde de ortaya çıkabilir. Bu nedenle ilk değerlendirmede her iki kalça birlikte incelenir ve sağlam görünen taraf da takip edilir.
Sağlam kalçaya koruyucu vida uygulanması her çocukta gerekli değildir. Koruyucu ameliyat özellikle şu durumlarda değerlendirilebilir:
- Çocuğun yaşının küçük olması
- Büyüme potansiyelinin yüksek olması
- Hormon veya metabolizma hastalığı bulunması
- Böbrek hastalığı bulunması
- Diğer kalçada yüksek kayma riski saptanması
- Düzenli takibin zor olacağının düşünülmesi
Karar her çocuk için riskler ve yararlar değerlendirilerek aileyle birlikte verilmelidir.
Kalça Kayması Ameliyatının Riskleri Nelerdir?
Her cerrahi girişimde olduğu gibi femur başı epifiz kayması ameliyatında da bazı riskler bulunur.
Bunlar arasında:
- Enfeksiyon
- Kanama
- Vida yerleşimiyle ilgili sorunlar
- Kaymanın ilerlemeye devam etmesi
- Femur başında avasküler nekroz
- Kalça kıkırdağında kondroliz
- Kalça hareketlerinde kısıtlılık
- Femoroasetabular sıkışma
- Bacak uzunluk farkı
- İlerleyen dönemde kalça kireçlenmesi
yer alabilir.
Komplikasyon riski özellikle instabil ve ileri dereceli kaymalarda daha yüksektir. Erken tanı ve kaymanın ilerlemeden sabitlenmesi, uzun dönem sonucu etkileyen en önemli faktörler arasındadır.
Femur Başı Epifiz Kayması Tedavi Edilmezse Ne Olur?
Kalça kayması bekleyerek düzelmez. Tedavinin gecikmesi durumunda kayma ilerleyebilir ve kalça ekleminin şekli kalıcı olarak bozulabilir.
Gecikme sonucunda:
- Femur başı ile boynu arasındaki deformite artabilir.
- Kalça hareketleri azalabilir.
- Kalçada sıkışma gelişebilir.
- Eklem çevresindeki labrum zarar görebilir.
- Eklem kıkırdağında erken aşınma başlayabilir.
- Genç yaşta kalça kireçlenmesi oluşabilir.
- İleri yıllarda kalça protezi gereksinimi doğabilir.
Ameliyat kaymanın ilerlemesini durdurur ancak ameliyattan önce gelişmiş ileri deformiteyi her zaman tamamen ortadan kaldırmaz. Bu nedenle tedavinin zamanlaması önemlidir.
Çocuk Ne Zaman Okula Dönebilir?
Okula dönüş süresi çocuğun ağrı düzeyine, yük verme programına, okul ortamına ve koltuk değneğini güvenli kullanabilmesine göre değişir.
Okula dönüş sırasında:
- Asansör kullanılması
- Merdivenlerin sınırlandırılması
- Beden eğitimi dersinden geçici muafiyet
- Uzun mesafeli yürümenin azaltılması
- Çocuğun güvenli oturabileceği bir alan sağlanması
gerekebilir.
Kesin dönüş zamanı kontrol muayenesine göre belirlenmelidir.
Çocuk Ne Zaman Spor Yapabilir?
Koşma, zıplama ve temaslı sporlara dönüş için yalnızca ağrının geçmiş olması yeterli değildir.
Spora dönüş kararı verilirken:
- Kontrol röntgenleri
- Büyüme plağının durumu
- Kalça hareketleri
- Kas gücü
- Yürüme biçimi
- Ağrı veya sıkışma bulguları
birlikte değerlendirilir.
Cerrahın onayı olmadan erken dönemde spora başlanması düşme, implant sorunu veya diğer kalçada kayma riskini artırabilir.
Hangi Durumlarda Acil Değerlendirme Gerekir?
Aşağıdaki belirtilerden biri varsa çocuk gecikmeden ortopedi değerlendirmesine götürülmelidir:
- Bacağının üzerine basamama
- Aniden başlayan şiddetli kalça veya kasık ağrısı
- Ani gelişen topallama
- Düşme sonrasında yürüyememe
- Bacağın belirgin biçimde dışa dönmesi
- Kalça hareketlerinin ciddi şekilde kısıtlanması
- Diz ağrısına eşlik eden açıklanamayan topallama
Bu durumda çocuk yürütülmemeli ve ağrılı kalçaya zorlayıcı hareket yaptırılmamalıdır.
Bursa’da Femur Başı Epifiz Kayması Tedavisine Yaklaşım
Bursa’da femur başı epifiz kayması şüphesiyle değerlendirilen bir çocukta yalnızca ağrının bulunduğu bölgeye odaklanılmamalıdır. Çocuğun yürüme biçimi, her iki kalçasının hareketleri, büyüme durumu ve röntgen bulguları birlikte incelenmelidir.
Tanı doğrulandığında çocuğun bacağının üzerine basması engellenir ve cerrahi tedavi geciktirilmeden planlanır.
Cerrahi yöntem seçilirken:
- Kaymanın stabil veya instabil olması
- Kaymanın derecesi
- Çocuğun yaşı
- Büyüme potansiyeli
- Femur başının kan dolaşımı
- Diğer kalçanın risk durumu
birlikte değerlendirilir.
Ameliyat sonrası takipte yalnızca vidanın konumu değil; femur başının kan dolaşımı, kalça hareketleri, büyüme plağının durumu ve diğer kalçada yeni kayma gelişip gelişmediği de kontrol edilir.
Sık Sorulan Sorular
Femur Başı Epifiz Kaymasında Ameliyat Şart mı?
Tanı kesinleştiğinde kaymanın ilerlemesini durduran standart tedavi cerrahi sabitlemedir. İlaç, egzersiz veya fizik tedavi büyüme plağındaki kaymayı düzeltmez.
Kalça Kayması Ameliyatı Acil midir?
Çocuk bacağının üzerine basamıyor ve yürüyemiyorsa değerlendirme acildir. Yürüyebilen stabil kaymalarda da çocuk yürütülmeden cerrahi tedavi geciktirilmemelidir.
Kalça Kayması Ameliyatı Kapalı mı Yapılır?
Stabil ve uygun kaymalarda vida ile sabitleme küçük bir kesi kullanılarak, skopi kontrolünde minimal girişimsel yöntemle yapılabilir.
Ameliyatta Kaymış Kemik Tamamen Yerine Getirilir mi?
Her hastada kaymayı zorlayarak düzeltmek güvenli değildir. Stabil kaymalarda temel amaç çoğunlukla femur başını bulunduğu pozisyonda sabitlemek ve ilerlemeyi durdurmaktır.
Ameliyattan Sonra Çocuk Normal Yürüyebilir mi?
Erken tanı konulan ve uygun şekilde tedavi edilen stabil kaymalarda günlük yaşama dönüş genellikle mümkündür. Uzun dönem sonuç kaymanın başlangıç derecesine ve komplikasyon gelişip gelişmemesine bağlıdır.
Vida Kalıcı mıdır?
Vida çoğunlukla yerinde bırakılır. Her çocukta rutin olarak çıkarılması gerekmez.
Diğer Kalçaya da Vida Takılması Gerekir mi?
Her çocukta gerekli değildir. Çocuğun yaşı, büyüme potansiyeli, eşlik eden hastalıkları ve diğer kalçanın kayma riski değerlendirilerek kişiye özel karar verilir.
Kalça Kayması Tekrarlar mı?
Yeterli cerrahi sabitleme sonrasında aynı kalçadaki kaymanın ilerlemesi büyük ölçüde durdurulur. Ancak diğer kalçada yeni kayma gelişebileceği için düzenli takip gereklidir.
Sonuç
Femur başı epifiz kayması, büyüme çağındaki çocuk ve ergenlerde erken tanınması gereken ciddi bir kalça hastalığıdır.
Kalça, kasık, uyluk veya diz ağrısına topallama eşlik ediyorsa kalça eklemi mutlaka değerlendirilmelidir. Tanı konulduktan sonra çocuğun yürütülmeye devam edilmesi ve tedavinin ertelenmesi kaymanın ilerlemesine neden olabilir.
Uygun zamanda yapılan cerrahi sabitleme ile kaymanın ilerlemesi durdurulabilir ve kalça eklemi mümkün olduğunca korunabilir.
Prof. Dr. Hanifi Üçpunar
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı
VM Medical Park Bursa Hastanesi
Bilimsel Kaynaklar
American Academy of Orthopaedic Surgeons – Slipped Capital Femoral Epiphysis
Pediatric Orthopaedic Society of North America – SCFE Study Guide
Diagnosis of Slipped Capital Femoral Epiphysis – Güncel bilimsel derleme
