Diz protezi ameliyatı, ileri derecede diz eklem hasarı nedeniyle ağrısı ve hareket kısıtlılığı bulunan hastalarda değerlendirilen bir tedavi yöntemidir. Ancak röntgende kireçlenme görülmesi veya hastanın belirli bir yaşın üzerinde olması tek başına ameliyat kararı vermek için yeterli değildir.
Diz protezi kararı; hastanın ağrısı, günlük yaşamındaki kısıtlanma, muayene ve röntgen bulguları, daha önce uygulanan tedaviler, genel sağlık durumu ve ameliyattan beklentileri birlikte değerlendirilerek verilmelidir.
Diz Protezi Kimlere Uygulanır?
Diz protezi genellikle ileri eklem hasarı bulunan ve ameliyat dışı tedavilere rağmen yaşam kalitesi belirgin şekilde bozulan hastalarda gündeme gelir.
İleri derecede diz kireçlenmesi bulunan hastalar
Diz protezinin en sık uygulanma nedeni ileri osteoartrit, yani diz kireçlenmesidir. Eklem yüzeyini kaplayan kıkırdağın ileri derecede aşınması sonucunda kemikler arasındaki koruyucu tabaka azalır ve eklem aralığı daralır.
Ayakta basarak çekilen diz röntgenlerinde şu bulgular görülebilir:
- Eklem aralığında ileri derecede daralma
- Kemik yüzeylerinin birbirine yaklaşması
- Kemik çıkıntıları
- Eklem yüzeylerinde sertleşme
- Bacak diziliminde bozulma
- Dizde içe veya dışa eğrilik
Diz protezi yalnızca yaşa bağlı kireçlenmede uygulanmaz. Romatoid artrit gibi iltihaplı romatizmal hastalıklar ve daha önce geçirilmiş kırık veya bağ yaralanmasına bağlı gelişen posttravmatik artrit de ileri eklem hasarına neden olabilir. AAOS, osteoartrit, romatoid artrit ve posttravmatik artriti diz protezine yol açabilen temel hastalıklar arasında göstermektedir. (OrthoInfo)
Günlük yaşamı etkileyen şiddetli ağrısı olanlar
Diz protezi değerlendirmesinde röntgen kadar hastanın yaşadığı ağrı ve fonksiyon kaybı da önemlidir.
Ameliyat şu yakınmaları bulunan hastalarda değerlendirilebilir:
- Yürüme mesafesinin belirgin şekilde azalması
- Merdiven çıkarken veya inerken zorlanma
- Sandalyeden kalkarken güçlük
- Ev içinde dahi destek kullanma ihtiyacı
- Alışveriş ve sosyal aktivitelerin yapılamaması
- Gece uykudan uyandıran diz ağrısı
- Otururken veya dinlenirken devam eden ağrı
- Günlük kişisel ihtiyaçların karşılanmasında zorlanma
AAOS, yürüme, merdiven kullanma ve sandalyeden kalkma gibi günlük aktiviteleri sınırlayan şiddetli ağrı veya sertliği diz protezinin değerlendirilme nedenleri arasında saymaktadır. (OrthoInfo)
İstirahat ve gece ağrısı bulunan hastalar
Kireçlenmenin erken dönemlerinde ağrı genellikle uzun yürüyüşler veya yoğun aktivite sonrasında ortaya çıkar. Hastalık ilerledikçe ağrı daha kısa yürüyüşlerde başlayabilir ve dinlenmeyle tamamen geçmeyebilir.
İleri kireçlenmede:
- Otururken ağrı,
- Yatarken sızlama,
- Gece uykudan uyanma,
- Sabah belirgin sertlik,
- Dinlenme sonrasında ilk adımlarda şiddetli ağrı
görülebilir.
Orta veya şiddetli istirahat ağrısının gündüz ya da gece devam etmesi, diz protezi kararında dikkate alınan önemli bulgulardan biridir. (OrthoInfo)
Ameliyat dışı tedavilerden yeterli fayda görmeyenler
Diz protezi çoğunlukla ilk tedavi seçeneği değildir. Hastanın durumuna göre öncelikle ameliyat dışı yöntemler uygulanabilir.
Bunlar arasında:
- Kilo kontrolü
- Aktivite düzenlemesi
- Kas güçlendirme egzersizleri
- Fizik tedavi
- Uygun ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar
- Baston veya yürüme desteği
- Kortizon enjeksiyonu
- Seçilmiş hastalarda diğer diz içi enjeksiyonlar
bulunabilir.
Bu yöntemlere rağmen ağrı ve hareket kısıtlılığı devam ediyorsa diz protezi değerlendirilebilir. NHS, diğer tedaviler veya yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmadığında ve diz ağrısı günlük yaşamı etkilediğinde diz protezinin önerilebileceğini belirtmektedir. (nhs.uk)
Her hastanın ameliyattan önce bütün enjeksiyon çeşitlerini denemesi zorunlu değildir. İleri eklem hasarı ve belirgin fonksiyon kaybı bulunan bir hastada, geçici fayda sağlaması beklenen uygulamaları sürekli tekrarlamak yerine ameliyat seçeneği doğrudan görüşülebilir.
Dizde şekil bozukluğu bulunan hastalar
İleri kireçlenme yalnızca ağrıya değil, bacağın mekanik ekseninde bozulmaya da neden olabilir.
Hastada:
- Dizlerin içe doğru yaklaşması,
- Bacakların dışa doğru eğilmesi,
- Dizde belirgin asimetri,
- Yürürken yana doğru salınım,
- Bacağın tam düzleşmemesi
görülebilir.
Diz protezi sırasında aşınmış eklem yüzeyleri değiştirilirken bacağın dizilimi ve diz çevresindeki bağ dengesi de düzenlenir. Belirgin içe veya dışa eğrilik, diz protezinin değerlendirilme nedenlerinden biridir. (OrthoInfo)
Sürekli şişlik ve hareket kısıtlılığı bulunanlar
Diz eklemindeki ileri hasar kronik şişlik, sertlik ve hareket kaybına neden olabilir. İlaç, dinlenme ve diğer tedavilere rağmen devam eden eklem şişliği ameliyat kararında dikkate alınabilir.
Hasta dizini tam olarak düzeltemiyor veya yeterince bükemiyorsa:
- Yürürken aksama,
- Merdiven kullanamama,
- Sandalyeden kalkamama,
- Ayakkabı ve çorap giymekte zorlanma,
- Otomobile binip çıkamama
gibi sorunlar yaşayabilir.
Diz protezinin amacı yalnızca röntgen görüntüsünü düzeltmek değil; ağrıyı azaltarak hastanın günlük hareketlerini kolaylaştırmaktır.
Sadece Röntgende Kireçlenme Olması Ameliyat İçin Yeterli midir?
Hayır. Röntgende ileri derecede kireçlenme görülmesi tek başına ameliyat gerektirmez.
Bazı hastaların röntgenlerinde ileri eklem daralması bulunmasına rağmen günlük yaşamlarını önemli ölçüde etkileyen bir ağrıları olmayabilir. Şikâyeti hafif olan ve günlük aktivitelerini sürdürebilen bir hastanın yalnızca görüntüleri kötü olduğu için ameliyat edilmesi gerekmez.
Bunun tersine, hastanın ağrısı çok şiddetli görünmesine rağmen röntgen bulguları hafif olabilir. Böyle bir durumda ağrının bel, kalça, sinirler, damar sistemi veya diz çevresindeki yumuşak dokulardan kaynaklanıp kaynaklanmadığı araştırılmalıdır.
Ameliyat kararında şu üç unsurun birbiriyle uyumlu olması gerekir:
- Hastanın yakınmaları
- Fizik muayene bulguları
- Ayakta çekilen diz röntgenleri
Diz Protezi Kararı İçin MR Gerekli midir?
İleri diz kireçlenmesinin değerlendirilmesinde çoğu zaman ayakta basarak çekilen röntgenler yeterlidir. MR, menisküs ve bağlar gibi yumuşak dokuları ayrıntılı gösterir; ancak ileri kireçlenmesi bulunan her hastada protez kararı için zorunlu değildir.
Özellikle eklem aralığı ileri derecede daralmış ve kıkırdak kaybı röntgende açıkça görülen hastalarda MR sonucunun tedavi kararını değiştirmesi beklenmeyebilir.
MR daha çok:
- Ağrının nedeni belirsizse,
- Röntgen bulguları hastanın şikâyetini açıklamıyorsa,
- Kemik içinde farklı bir hastalıktan şüpheleniliyorsa,
- Genç hastada eklem koruyucu tedavi planlanıyorsa
istenebilir.
Diz Protezi İçin Yaş Sınırı Var mıdır?
Diz protezi için kesin bir alt veya üst yaş sınırı yoktur. Ameliyat kararı takvim yaşından çok hastanın ağrısı, hareket kaybı, genel sağlık durumu ve diğer tedavi seçeneklerine göre verilir.
AAOS, total diz protezi için mutlak bir yaş veya kilo sınırı bulunmadığını ve hastaların bireysel olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir. (OrthoInfo)
Genç hastalara diz protezi yapılabilir mi?
Genç yaş tek başına ameliyata engel değildir. Ancak genç hastaların protezi daha uzun yıllar kullanması beklendiği için yaşam boyunca yenileme ameliyatı geçirme ihtimalleri daha yüksektir.
Bu nedenle genç hastalarda öncelikle:
- Kilo kontrolü,
- Egzersiz ve fizik tedavi,
- İlaç ve enjeksiyon tedavileri,
- Dizin yalnızca bir bölümünü etkileyen hastalıkta kısmi protez,
- Uygun hastalarda osteotomi gibi eklem koruyucu ameliyatlar
değerlendirilebilir.
Buna rağmen ileri eklem hasarı bulunan, sürekli ağrı yaşayan ve günlük yaşamı ciddi şekilde kısıtlanan genç bir hastaya da diz protezi uygulanabilir. “40 yaşın altındaki hastaya kesinlikle diz protezi yapılmaz” şeklinde genel bir kural doğru değildir.
İleri yaştaki hastalara diz protezi yapılabilir mi?
İleri yaş da tek başına ameliyata engel değildir. Hastanın kalp, akciğer, böbrek ve genel fonksiyonel durumu ameliyatı kaldırabilecek düzeydeyse ileri yaşta da diz protezi uygulanabilir.
Karar hastanın nüfus yaşı yerine:
- Genel sağlık durumuna,
- Günlük yaşam kapasitesine,
- Anestezi riskine,
- Evdeki desteğine,
- Ameliyat sonrası rehabilitasyona katılabilmesine
göre verilmelidir.
Total Diz Protezi mi, Kısmi Diz Protezi mi Uygulanır?
Her hastaya total diz protezi yapılması gerekmez. Kireçlenme dizin yalnızca bir bölümünde sınırlıysa ve bağlar uygun durumdaysa kısmi diz protezi değerlendirilebilir.
Total diz protezinde diz ekleminin birden fazla bölümü yeniden yüzeylendirilir. Kısmi diz protezinde ise yalnızca hasarlı bölüm değiştirilir.
Hangi yöntemin uygun olduğu:
- Kireçlenmenin dizdeki dağılımına,
- Ön çapraz bağın durumuna,
- Dizdeki şekil bozukluğuna,
- Hareket açıklığına,
- Hastanın yaşı ve aktivite düzeyine
göre belirlenir.
Diz Protezi Kimler İçin Uygun Olmayabilir?
Bazı durumlarda diz protezi tamamen uygun değildir. Bazı durumlarda ise riskler kontrol altına alınana kadar ameliyat ertelenir.
Aktif enfeksiyonu bulunan hastalar
İdrar yolu, akciğer, diş, cilt veya ameliyat edilecek eklem çevresinde aktif enfeksiyon varsa planlı diz protezi ameliyatı ertelenmelidir.
Vücudun başka bir bölgesindeki enfeksiyon kan yoluyla protez çevresine ulaşabilir. Protez enfeksiyonları uzun süreli antibiyotik tedavisi ve yeniden ameliyat gerektirebilecek ciddi sorunlardır. AAOS, vücuttaki enfeksiyonların eklem protezine yayılabileceğini belirtmektedir. (OrthoInfo)
Ameliyat edilecek bacakta açık yarası bulunanlar
Diz, baldır veya ayakta açık yara, akıntı, ileri mantar enfeksiyonu veya iyileşmemiş cilt lezyonu bulunması enfeksiyon riskini artırabilir.
Özellikle diyabet veya dolaşım bozukluğuna bağlı ayak yarası bulunan hastalarda önce yaranın tedavi edilmesi gerekir.
Kontrolsüz şeker hastalığı bulunanlar
Şeker hastalığı tek başına diz protezine engel değildir. Ancak kan şekeri kontrol altında değilse yara iyileşmesi bozulabilir ve enfeksiyon riski artabilir.
Ameliyat öncesinde kan şekeri ve HbA1c değeri değerlendirilir. Gerekli durumlarda dahiliye veya endokrinoloji desteğiyle diyabet tedavisi düzenlenir. AAOS, kan şekeri kontrolünün iyileştirilmesinin ameliyat sonrası enfeksiyon riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini belirtmektedir. (OrthoInfo)
İleri ve kontrolsüz kalp-akciğer hastalığı bulunanlar
Diz protezi büyük bir cerrahi işlemdir. Kontrolsüz kalp yetmezliği, yakın zamanda geçirilmiş kalp krizi, ciddi ritim bozukluğu veya ileri solunum yetmezliği bulunan hastalarda ameliyat riski yüksek olabilir.
Bu durumların bulunması hastanın hiçbir zaman ameliyat olamayacağı anlamına gelmez. Öncelikle ilgili hastalığın tedavi edilmesi ve anestezi riskinin kabul edilebilir düzeye getirilmesi gerekir.
Ağrının kaynağı diz eklemi olmayan hastalar
Dizde ağrı hissedilmesi her zaman sorunun diz proteziyle çözülebileceği anlamına gelmez.
Dize yayılan ağrı şu bölgelerden kaynaklanabilir:
- Bel omurgası
- Kalça eklemi
- Siyatik veya diğer sinirler
- Bacak damarları
- Kas ve tendonlar
Ağrının gerçek kaynağı diz eklemi değilse, diz protezi yapılması beklenen rahatlamayı sağlamaz.
Şikâyeti hafif olan hastalar
Günlük yaşamını sürdürebilen, kısa süreli ve kontrol edilebilir ağrısı bulunan hastalarda diz protezi için erken olabilir.
NHS, diz protezinin çoğunlukla diğer tedaviler işe yaramadığında ve ağrı günlük yaşamı etkilediğinde önerildiğini belirtmektedir. (nhs.uk)
Ameliyattan gerçekçi olmayan beklentileri bulunanlar
Diz protezi ameliyatının amacı ileri kireçlenme ağrısını azaltmak ve günlük hareketleri kolaylaştırmaktır. Protezli dizin gençlikteki tamamen doğal dizle aynı olması beklenmemelidir.
Ameliyat sonrasında:
- Derin çömelme zor olabilir.
- Diz üzerine oturma rahatsızlık verebilir.
- Hafif sertlik kalabilir.
- Ameliyat izi çevresinde uyuşukluk olabilir.
- Yoğun ve yüksek darbeli sporlara dönülemeyebilir.
- Bazı hastalarda hafif ağrı tamamen kaybolmayabilir.
Ameliyattan sonra sınırsız hareket veya kesin olarak tamamen ağrısız bir diz bekleyen hastalar sonuçtan memnun kalmayabilir. Bu nedenle ameliyat öncesinde beklentilerin ayrıntılı biçimde konuşulması gerekir.
Rehabilitasyona katılamayacak hastalar
Ameliyat sonrasında erken ayağa kalkma, yürüme ve egzersiz programına uyum önemlidir.
İleri bilişsel bozukluğu, ciddi nörolojik hastalığı veya yeterli sosyal desteği olmayan hastalarda rehabilitasyon güçleşebilir. Ancak bu durumlar her zaman kesin engel değildir. Evdeki destek, fizyoterapi olanakları ve hastanın fonksiyonel durumu birlikte değerlendirilmelidir.
Aşırı obezitesi bulunan hastalar
Fazla kilo diz protezine kesin engel değildir. Bununla birlikte vücut kitle indeksi arttıkça yara iyileşmesi, enfeksiyon, pıhtı ve diğer cerrahi komplikasyonların görülme riski yükselebilir. AAOS, obezitenin eklem protezi sonrasında yara problemi ve enfeksiyon gibi komplikasyonlarla ilişkili olduğunu belirtmektedir. (OrthoInfo)
Hastanın yalnızca kilosuna bakılarak karar verilmemelidir. Diyabet, kalp hastalığı, kas gücü, hareket kapasitesi ve kilo verme olasılığı birlikte değerlendirilmelidir.
Diz Protezinden Önce Hangi İncelemeler Yapılır?
Ameliyat öncesinde hastanın yalnızca dizi değil, genel sağlık durumu da değerlendirilir.
Gerekli incelemeler arasında şunlar bulunabilir:
- Ayakta basarak çekilen diz röntgenleri
- Bacak uzun aks grafisi
- Kan sayımı
- Kan şekeri ve HbA1c
- Böbrek ve karaciğer fonksiyonları
- Pıhtılaşma testleri
- EKG
- Akciğer değerlendirmesi
- Anestezi muayenesi
- Gerekli hastalarda kardiyoloji görüşü
Amaç hastaya ameliyat yapmamak değil, mevcut riskleri belirleyerek ameliyatı mümkün olduğunca güvenli hâle getirmektir.
Diz Protezi Henüz Uygun Değilse Ne Yapılabilir?
Diz protezi için erken olduğu düşünülen hastalarda tedavi tamamen bırakılmaz. Hastanın yakınmalarına ve eklem hasarının derecesine göre şu seçenekler değerlendirilebilir:
- Kilo kontrolü
- Uyluk ve kalça kaslarını güçlendirme
- Fizik tedavi
- Aktivite düzenlemesi
- Baston kullanımı
- Uygun ilaç tedavileri
- Diz içi enjeksiyonlar
- Seçilmiş hastalarda kısmi protez
- Genç ve uygun hastalarda osteotomi
Ameliyat dışı tedavilerin amacı hasar görmüş kıkırdağı tamamen yenilemek değil; ağrıyı azaltmak, fonksiyonu korumak ve ameliyat ihtiyacını uygun zamana kadar ertelemektir.
Sık Sorulan Sorular
Röntgende kemik kemiğe temas varsa mutlaka diz protezi gerekir mi?
Hayır. Röntgen bulguları hastanın ağrısı ve fonksiyon kaybıyla birlikte değerlendirilmelidir. Şikâyeti bulunmayan veya hafif olan bir hasta yalnızca röntgen nedeniyle ameliyat edilmez.
Gece ağrısı varsa protez şart mıdır?
Gece ağrısı ileri kireçlenmede görülebilir ve ameliyat kararını destekleyebilir. Ancak ağrının kaynağı doğrulanmalı ve diğer bulgularla birlikte değerlendirilmelidir.
Enjeksiyonlar fayda sağlamadıysa diz protezi gerekir mi?
Enjeksiyonlardan fayda görülmemesi tek başına ameliyat kararı verdirmez. İleri eklem hasarı, sürekli ağrı ve günlük yaşam kısıtlılığı da bulunuyorsa diz protezi değerlendirilebilir.
Şeker hastaları diz protezi olabilir mi?
Kan şekeri kontrol altında olan birçok diyabet hastasına diz protezi uygulanabilir. Kontrolsüz diyabette önce kan şekeri düzenlenmelidir.
Kilolu hastalara diz protezi yapılır mı?
Evet. Fazla kilo tek başına kesin engel değildir. Ancak kilo arttıkça bazı komplikasyonların riski yükseldiği için kişiye özel risk değerlendirmesi yapılmalıdır.
Seksen yaşından sonra diz protezi yapılabilir mi?
Yaş tek başına engel değildir. Hastanın genel sağlık durumu ve anestezi değerlendirmesi uygunsa ileri yaşta da ameliyat yapılabilir.
Genç hastalarda protez yerine başka ameliyat yapılabilir mi?
Kireçlenmenin yeri ve derecesine göre osteotomi veya kısmi diz protezi gibi seçenekler değerlendirilebilir. Eklem hasarı bütün bölümlerde ilerlemişse total diz protezi gerekebilir.
Bursa’da Diz Protezi Uygunluk Değerlendirmesi
Diz protezi kararı yalnızca röntgene veya hastanın yaşına göre verilmemelidir. Ağrının kaynağı, eklem hasarının derecesi, günlük yaşam kısıtlılığı, daha önce uygulanan tedaviler ve hastanın genel sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir.
VM Medical Park Bursa Hastanesi’nde Prof. Dr. Hanifi Üçpunar tarafından yapılan değerlendirmede, hastanın gerçekten diz protezine ihtiyacı olup olmadığı ve total ya da kısmi protez seçeneklerinden hangisinin uygun olabileceği kişiye özel olarak belirlenir.
Sonuç
Diz protezi; ileri kireçlenmesi bulunan, ağrı nedeniyle yürüme ve merdiven kullanma gibi günlük aktiviteleri belirgin şekilde kısıtlanan ve ameliyat dışı tedavilerden yeterli fayda görmeyen hastalarda uygulanabilir.
Bununla birlikte yalnızca röntgende kireçlenme görülmesi ameliyat için yeterli değildir. Hastanın ağrısı, muayene bulguları, yaşam kalitesi, beklentileri ve genel sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir.
Aktif enfeksiyon, açık yara, kontrolsüz diyabet veya ileri kalp-akciğer hastalığı gibi durumlarda ameliyat ertelenebilir. Yaş, kilo veya şeker hastalığı ise tek başına kesin ameliyat engeli değildir.
Diz protezi kararı her hasta için ayrı verilmelidir. Amaç yalnızca hasarlı eklem yüzeylerini değiştirmek değil, hastanın ağrısını azaltarak günlük yaşamını daha bağımsız ve konforlu hâle getirmektir.
Kaynaklar
American Academy of Orthopaedic Surgeons – Total Knee Replacement
NHS – What Is a Knee Replacement?
American Academy of Orthopaedic Surgeons – Obesity, Weight Loss and Joint Replacement
