Stres kırığı, kemiğin tek ve şiddetli bir darbe sonucunda değil, tekrarlayan yüklenmeler nedeniyle zaman içinde zayıflamasıyla oluşan küçük çatlak veya kemik hasarıdır. Koşu mesafesinin aniden artırılması, yoğun spor programına hazırlıksız başlanması, uzun yürüyüşler ve kemiğin taşıyabileceğinden fazla yüklenmesi stres kırığına neden olabilir.
Stres kırıkları en sık koşucularda, dansçılarda, askerî eğitim alanlarda ve sıçrama içeren sporlarla uğraşanlarda görülür. Bununla birlikte kemik yoğunluğu azalmış kişilerde, menopoz sonrasında, doğum sonrası dönemde veya osteoporoz varlığında günlük aktiviteler sırasında da gelişebilir.
Başlangıçta yalnızca aktivite sırasında hissedilen ağrı, tedavi edilmeden yüklenmeye devam edilirse yürürken, istirahatte ve ileri vakalarda gece de ortaya çıkabilir.
Stres Kırığı Neden Olur?
Kemik dokusu, günlük yüklenmelere sürekli olarak uyum sağlar ve kendini yeniler. Ancak kemiğe uygulanan yük, kemiğin kendini onarma kapasitesini aşarsa önce kemik stres reaksiyonu, daha sonra stres kırığı gelişebilir.
Başlıca risk faktörleri şunlardır:
- Koşu mesafesinin veya spor yoğunluğunun aniden artırılması
- Yeterli hazırlık yapılmadan spora başlanması
- Sert zeminde uzun süre koşma veya yürüme
- Sıçrama ve tekrarlayıcı yüklenme içeren sporlar
- Uygun olmayan veya eskimiş spor ayakkabıları
- Ayak basma bozuklukları
- Kas güçsüzlüğü ve yetersiz kondisyon
- Düşük kemik yoğunluğu ve osteoporoz
- D vitamini veya kalsiyum yetersizliği
- Yetersiz enerji ve protein alımı
- Adet düzensizliğiyle birlikte görülen düşük enerji durumu
- Daha önce stres kırığı geçirilmiş olması
Yanlış ayakkabı tek başına her zaman stres kırığına neden olmaz. Ancak şok emilimini azaltması ve yük dağılımını bozması nedeniyle diğer risk faktörleriyle birlikte etkili olabilir.
Stres Kırıkları En Çok Nerelerde Görülür?
Stres kırıkları ağırlıklı olarak vücut ağırlığını taşıyan alt ekstremite kemiklerinde görülür.
Ayak Tarak Kemikleri
Metatars olarak adlandırılan ayak tarak kemikleri, stres kırıklarının en sık görüldüğü bölgelerden biridir.
Hastalar genellikle:
- Ayak sırtında belirli bir noktada ağrı
- Yürüyüş veya koşuyla artan hassasiyet
- Hafif şişlik
- Ayağın ön kısmına basarken batıcı ağrı
tarif eder.
Ayak ağrısının stres kırığı dışındaki nedenleri ve farklı tedavi seçenekleri için ayak ve ayak bileği cerrahisi sayfası incelenebilir.
Tibia Stres Kırığı
Tibia, yani kaval kemiği stres yaralanmaları özellikle koşucularda ve yoğun fiziksel eğitim yapanlarda görülür.
Ağrı çoğunlukla kaval kemiğinin belirli bir noktasında hissedilir. Yaygın ve uzun bir alan boyunca hissedilen ağrı daha çok medial tibial stres sendromu, halk arasındaki adıyla “shin splint” ile ilişkili olabilir. Stres kırığında hassasiyet genellikle daha sınırlı ve noktasaldır.
Tibianın ön korteksinde gelişen bazı stres kırıkları geç kaynama ve tam kırığa ilerleme riski nedeniyle daha yakından takip edilmelidir.
Naviküler ve Talus Stres Kırıkları
Naviküler ve talus, ayak ile ayak bileği bölgesinde bulunan kemiklerdir. Bu bölgelerdeki stres kırıkları derinde hissedilen, yeri tam tarif edilemeyen ayak veya ayak bileği ağrısına neden olabilir.
Röntgen görüntülerinin normal olması bu kırıkları tamamen dışlamaz. Muayene bulguları ve MR sonuçları birlikte değerlendirilmelidir.
Ayak bileği MR’ında görülen kemik iliği ödeminin diğer nedenleri için ayak bileği ödemi tedavisi yazısı okunabilir.
Femur Boynu Stres Kırığı
Femur boynu stres kırığı, uyluk kemiğinin kalça eklemine yakın bölümünde gelişir. En önemli belirtisi aktivite ve üzerine basmayla artan kasık ağrısıdır.
Ağrı bazen:
- Kalçanın ön kısmına
- Uyluğa
- Kalçanın yan veya arka bölümüne
- Dize
yayılabilir.
Femur boynu stres kırıkları erken tanı gerektiren riskli yaralanmalardır. Kırığın tamamlanması veya yer değiştirmesi; kaynamama, femur başının kanlanmasının bozulması ve avasküler nekroz gibi ciddi sorunlara yol açabilir.
Yeni başlayan kasık ağrısı nedeniyle topallayan veya bacağının üzerine basmakta zorlanan hastanın spor yapmaya devam etmemesi ve gecikmeden değerlendirilmesi gerekir.
Kalça ve kasık ağrısının diğer nedenleri için kalça ağrısı sayfasına bakılabilir.
Sakrum Stres Kırığı
Sakrum, omurganın alt kısmında, iki leğen kemiğinin arasında bulunan üçgen şeklindeki kemiktir. Kuyruk sokumu kemiğiyle aynı kemik değildir; kuyruk sokumunun hemen üzerinde yer alır.
Sakral stres veya yetersizlik kırıkları:
- Uzun mesafe koşucularında
- Kemik yoğunluğu düşük kişilerde
- Menopoz sonrası kadınlarda
- Doğum sonrası dönemde
- Aktivite düzeyini aniden artıranlarda
görülebilir.
Bel, kalça veya kaba et bölgesinde hissedilen derin ağrı nedeniyle bel fıtığı, kas zorlanması ya da kalça hastalıklarıyla karıştırılabilir.
El Bileği ve Skafoid Stres Kırığı
Skafoid stres kırığı sık görülen bir stres kırığı değildir. Jimnastik, ağırlık kaldırma ve el bileğine tekrarlayan yük bindirilen bazı sporlarda nadiren görülebilir.
El bileğinde başparmak tarafında ağrı ve bastırmakla hassasiyet bulunabilir. Skafoid kemiğinin kanlanma özellikleri nedeniyle tanı gecikirse kaynamama riski oluşabilir.
El bileği ve skafoid kırıkları hakkında ayrıntılı bilgi için el bileği kırıkları yazısı incelenebilir.
Stres Kırığının Belirtileri Nelerdir?
Stres kırığının en tipik belirtisi, aktiviteyle artan ve dinlenmeyle azalan bölgesel ağrıdır.
Diğer belirtiler şunlardır:
- Kemik üzerinde belirli bir noktada hassasiyet
- Yürürken veya koşarken artan batıcı ağrı
- Bölgesel şişlik
- Topallama
- Egzersiz tamamlandıktan sonra devam eden ağrı
- Üzerine basmakta veya ilgili uzvu kullanmakta zorlanma
- İleri vakalarda istirahat ya da gece ağrısı
Ağrıya rağmen spora veya yoğun yürüyüşe devam edilmesi, kemik stres reaksiyonunun tam kırığa ilerlemesine neden olabilir.
Stres Kırığı ile Kas Ağrısı Nasıl Ayırt Edilir?
Kas ağrısı genellikle daha geniş bir alanda hissedilir ve kasın kasılması ya da gerilmesiyle artabilir. Stres kırığında ise ağrı çoğunlukla kemik üzerinde daha sınırlı bir noktada bulunur ve üzerine yük verilmesiyle belirginleşir.
Ancak yalnızca ağrının tarifine bakılarak kesin tanı konulamaz. Tendon hastalıkları, bağ yaralanmaları, eklem kıkırdak hasarları ve kemik tümörleri de benzer belirtiler oluşturabilir.
Stres Kırığı Tanısı Nasıl Konur?
Tanı; hastanın öyküsü, fizik muayene bulguları ve görüntüleme sonuçları birlikte değerlendirilerek konur.
Muayene
Muayenede:
- Ağrının başladığı zaman
- Son dönemdeki aktivite artışı
- Spor ve çalışma koşulları
- Ayakkabı değişiklikleri
- Beslenme durumu
- Önceki kırıklar
- Kemik yoğunluğunu etkileyen hastalıklar ve ilaçlar
sorgulanır.
Ağrılı bölgenin üzerinde noktasal hassasiyet, şişlik, topallama ve yük vermekle ağrı araştırılır.
Röntgen
Stres kırığı şüphesinde çoğunlukla ilk görüntüleme yöntemi röntgendir. Ancak erken dönemde kırık hattı veya kemik reaksiyonu henüz oluşmadığı için röntgen normal çıkabilir.
Normal röntgen sonucu, stres kırığını her zaman dışlamaz.
Manyetik Rezonans
MR, erken dönem kemik stres yaralanmasını ve kırık çevresindeki kemik iliği ödemini gösterebilir. Özellikle:
- Röntgen normal olduğu hâlde klinik şüphe devam ediyorsa
- Kalça, naviküler veya talus gibi riskli bölgeler etkilenmişse
- Hastanın üzerine basması belirgin şekilde ağrılıysa
- Spora dönüş kararının netleştirilmesi gerekiyorsa
MR istenebilir.
Her aktivite ağrısında otomatik olarak MR çekilmesi gerekmez. Görüntüleme kararı, ağrının süresinden çok muayene bulgularına, ağrının yerine ve hastanın risk özelliklerine göre verilmelidir.
Bilgisayarlı Tomografi ve Kemik Sintigrafisi
Bilgisayarlı tomografi, bazı bölgelerde kırık hattının yapısını ayrıntılı değerlendirmek veya cerrahi planlama yapmak için kullanılabilir.
Kemik sintigrafisi stres yaralanmasını gösterebilse de özgüllüğünün daha düşük olması ve MR’ın daha ayrıntılı bilgi sağlaması nedeniyle günümüzde daha seçilmiş durumlarda kullanılır.
Stres kırığı şüphesinde görüntüleme yaklaşımı hakkında American College of Radiology’nin stres kırıkları değerlendirme ölçütleri incelenebilir.
Ağrı Kaç Gün Sürerse Doktora Başvurulmalıdır?
Her ağrı için sabit bir “7 veya 10 gün” kuralı bulunmaz.
Aşağıdaki durumlarda daha erken değerlendirme gerekir:
- Kasık veya kalça ağrısı
- Bacağın üzerine basamama
- Belirgin topallama
- İstirahatte veya gece devam eden ağrı
- Aynı noktada giderek artan kemik hassasiyeti
- Ani başlayan şiddetli ağrı
- Osteoporoz veya daha önce stres kırığı öyküsü
- Profesyonel veya yoğun spor programına devam etme zorunluluğu
Özellikle femur boynu stres kırığı şüphesi bulunan hastanın tanı kesinleşinceye kadar spor yapmaması ve bacağına yük vermemesi gerekebilir.
Stres Kırığı Tedavisi Nasıl Yapılır?
Stres kırıklarının büyük bölümü ameliyatsız tedavi edilebilir. Tedavi planı kırığın bulunduğu kemiğe, MR derecesine, tam kırığa ilerleme riskine ve hastanın aktivite düzeyine göre belirlenir.
Ağrıya Neden Olan Aktivitenin Durdurulması
İlk adım, stres yaralanmasına yol açan koşu, sıçrama, uzun yürüyüş veya ağırlık çalışmasının geçici olarak bırakılmasıdır.
“Tam istirahat” her hasta için zorunlu değildir. Ağrı oluşturmayan yüzme veya sabit bisiklet gibi alternatif aktiviteler bazı hastalarda kontrollü olarak uygulanabilir.
Yük Vermenin Sınırlandırılması
Yürürken ağrı bulunan hastalarda:
- Koltuk değneği
- Yürüme botu
- Sert tabanlı ayakkabı
- Ortez
- Kısmi veya tam yük kısıtlaması
gerekebilir.
Yük verme düzeyi kırığın yerine göre belirlenmelidir. Femur boynu, naviküler veya tibianın ön korteksi gibi riskli bölgelerde daha sıkı koruma gerekebilir.
Ağrı ve Şişlik Kontrolü
İlk dönemde ağrılı bölgeye kısa süreli buz uygulanması şişliğin ve ağrının azaltılmasına yardımcı olabilir. Buz doğrudan cilde temas ettirilmemelidir.
Sıcak uygulama kırığı kaynatmaz. Isı ancak eşlik eden kas sertliği için, hastanın klinik durumuna göre kullanılabilir.
Ağrı kesici seçimi hastanın diğer hastalıkları ve kullandığı ilaçlar dikkate alınarak yapılmalıdır.
Fizik Tedavi ve Kademeli Egzersiz
Ağrı kontrol altına alındıktan sonra:
- Ayak tabanı ve baldır kaslarının güçlendirilmesi
- Kalça çevresi kaslarının desteklenmesi
- Denge ve yürüme eğitimi
- Koşu tekniğinin değerlendirilmesi
- Ayak basma bozukluklarının düzeltilmesi
- Spora kademeli dönüş programı
uygulanabilir.
Egzersize yalnızca ağrı azaldığı için kontrolsüz biçimde dönülmemelidir. Kemiğin klinik ve gerektiğinde radyolojik iyileşmesi değerlendirilmelidir.
D Vitamini ve Kalsiyum
Her stres kırığı hastasının gelişigüzel D vitamini veya kalsiyum kullanması gerekmez.
Kemik sağlığı açısından risk bulunan hastalarda:
- D vitamini düzeyi
- Kalsiyum ve fosfor dengesi
- Beslenme durumu
- Kemik mineral yoğunluğu
- Hormonal veya metabolik hastalıklar
değerlendirilebilir.
Eksiklik saptanırsa uygun dozda destek planlanabilir.
Stres Kırığı Ameliyat Gerektirir mi?
Stres kırıklarının çoğu ameliyatsız iyileşir. Ancak bazı kırıklar tam kırığa ilerleme, yer değiştirme veya kaynamama riski taşır.
Cerrahi tedavi aşağıdaki durumlarda gündeme gelebilir:
- Yer değiştirmiş femur boynu stres kırığı
- Femur boynunun gerilme tarafındaki yüksek riskli kırıklar
- Bazı naviküler stres kırıkları
- Tibianın ön korteksindeki dirençli kırıklar
- Kaynamayan veya tekrarlayan stres kırıkları
- Uygun ameliyatsız tedaviye rağmen iyileşmeyen yüksek riskli kırıklar
- Profesyonel sporcuda risk–yarar değerlendirmesi sonucunda cerrahinin uygun bulunması
Ameliyatta kırığın yerine göre vida, plak veya başka bir implant kullanılabilir.
Stres Kırığı Kaç Haftada İyileşir?
Düşük riskli stres kırıklarının önemli bir bölümü yaklaşık 6–8 haftada iyileşebilir. Ancak bu süre:
- Kırığın bulunduğu kemiğe
- Yaralanmanın MR derecesine
- Hastanın kemik kalitesine
- Sigara kullanımına
- Beslenme durumuna
- Tedaviye uyuma
- Yüksek riskli bir kırık olup olmamasına
göre uzayabilir.
Spora dönüş yalnızca takvim süresine göre belirlenmemelidir. Günlük yürüyüşte ağrının olmaması, muayenede hassasiyetin kaybolması ve gerektiğinde görüntülemede iyileşme bulgularının görülmesi gerekir.
Stres Kırığından Korunmak İçin Ne Yapılabilir?
Stres kırığı riskini azaltmak için:
- Spor yoğunluğu kademeli artırılmalı
- Dinlenme günleri programa eklenmeli
- Aşınmış spor ayakkabıları değiştirilmelidir
- Sert zeminde tekrarlayan antrenmanlar sınırlandırılmalı
- Kas güçlendirme egzersizleri yapılmalı
- Yeterli enerji, protein, kalsiyum ve D vitamini alınmalı
- Sürekli ağrıya rağmen egzersize devam edilmemeli
- Tekrarlayan stres kırıklarında kemik yoğunluğu araştırılmalıdır
Bursa’da Stres Kırığı Değerlendirmesi
Aktivite sırasında başlayan ve dinlenmeyle azalan ağrının uzun süre devam etmesi, yalnızca kas zorlanması olarak değerlendirilmemelidir.
Stres kırığı şüphesinde ağrının yeri, aktivite öyküsü ve muayene bulguları incelenir; gerekli durumlarda röntgen ve MR planlanır. Özellikle kalça, naviküler, talus ve tibianın ön yüzündeki yüksek riskli stres yaralanmalarında erken tanı önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Stres kırığı yürürken daha fazla ağrı yapar mı?
Evet. Özellikle bacak ve ayak kemiklerindeki stres kırıklarında üzerine yük verilmesi ağrıyı artırabilir. İleri vakalarda ağrı dinlenme sırasında da devam edebilir.
Stres kırığı röntgende çıkar mı?
Erken dönemde röntgen normal olabilir. Zaman içinde kırık hattı, kemik kalınlaşması veya iyileşme dokusu görülebilir. Klinik şüphe devam ediyorsa MR gerekebilir.
Stres kırığı için mutlaka MR gerekir mi?
Her hastaya MR gerekmez. Ancak röntgen normal olduğu hâlde şüphe devam ediyorsa veya femur boynu, naviküler ve talus gibi riskli bölgeler etkilenmişse MR tercih edilebilir.
Stres kırığında yürümek zararlı mıdır?
Ağrıya rağmen yürümeye veya koşmaya devam etmek yaralanmayı ilerletebilir. Hastanın ne kadar yük verebileceği kırığın yerine ve derecesine göre belirlenmelidir.
Stres kırığı kaç haftada iyileşir?
Düşük riskli stres kırıkları çoğunlukla 6–8 hafta içinde iyileşebilir. Yüksek riskli veya geç tanı konulan kırıklarda iyileşme daha uzun sürebilir.
Stres kırığında buz mu, sıcak mı uygulanmalıdır?
İlk dönemde buz ağrı ve şişliğin azaltılmasına yardımcı olabilir. Sıcak uygulama stres kırığını iyileştirmez; yalnızca eşlik eden kas sertliğinde uygun hastalarda kullanılabilir.
Stres kırığı ameliyat gerektirir mi?
Çoğu stres kırığı ameliyatsız tedavi edilir. Ancak yer değiştirmiş femur boynu kırıkları, bazı naviküler kırıklar ve kaynamayan yüksek riskli stres kırıkları ameliyat gerektirebilir.
Kemik iliği ödemi stres kırığı anlamına gelir mi?
Her kemik iliği ödemi stres kırığı değildir. Travma, kıkırdak hasarı, eklem hastalıkları ve dolaşım sorunları da kemik iliği ödemine neden olabilir. MR bulguları hastanın muayenesiyle birlikte değerlendirilmelidir.
D vitamini eksikliği stres kırığına neden olur mu?
D vitamini eksikliği kemik sağlığını olumsuz etkileyerek riski artırabilir; ancak stres kırığının tek nedeni değildir. Tekrarlayan kırıklarda beslenme, kemik yoğunluğu ve metabolik riskler birlikte araştırılmalıdır.
İletişim ve Randevu
Prof. Dr. Hanifi Üçpunar
Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı
Bursa
Telefon ve WhatsApp: 0507 220 62 32
Web: www.drhanifiucpunar.org
Instagram: @prof.dr.hanifiucpunar
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Muayene, tanı veya hastaya özel tedavi planının yerine geçmez.
